Marnix Eysink Smeets, lector Public Reassurance
Percepties en emotie rond veiligheid zijn complex
‘
Public Reassurance richt zich op de beleving van veiligheid en veiligheidsbeleid. De centrale vraag daarbij is: hoe zorg je ervoor dat mensen niet alleen veilig zijn, maar zich ook nog eens veilig voelen.’ Een gesprek met Marnix Eysink Smeets, lector Public Reassurance aan de Hogeschool IN HOLLAND.
Wat schort er aan veiligheid en veiligheidsbeleving?
‘Al een paar jaar daalt de criminaliteit in Nederland gestaag. Toch
voelen mensen zich nog onveilig. Beleidsmakers vinden dat raar.
Minder criminaliteit moet volgens hen tot meer veiligheidsbeleving leiden.
Maar zo simpel is het niet. Andere factoren spelen
ook mee, zoals verandering in de bevolkingssamenstelling, vertrouwen
in buurt of buren, of de manier waarop aan de veiligheid
wordt gewerkt. Sommigen vinden dat te slap. Anderen vinden
juist weer dat we doorschieten, zodat ook de persoonlijke vrij
heden in het geding komen. Eigenlijk snappen we in de praktijk
te weinig waar mensen rond veiligheid behoefte aan hebben en
hoe de veiligheidszorg in de samenleving uitwerkt. Dat is jammer,
want een gebrekkig vertrouwen in veiligheid en veiligheidszorg
zal uiteindelijke de vitaliteit van de samenleving aantasten en de
legitimiteit van instituties daarbinnen ondergraven.’
Wat moet er gedaan worden om het veiligheidsgevoel
te verbeteren?
‘Laten we eerst de maakbaarheidgedachte maar eens uit ons
hoofd zetten. Ook waar het gaat om de veiligheidsbeleving.
Onrust kan nooit helemaal worden weggenomen. Dat moet je
dus ook niet ten doel stellen. Enige verbetering is wel mogelijk.
Dat begint met begrijpen hoe complex percepties en emoties
rond veiligheid zijn. Zij lijken op het eerste gezicht wel allemaal
door de feitelijke veiligheid beïnvloed te worden, maar vinden hun
oorsprong in veel bredere ontwikkelingen in de samenleving. Als
mensen om veiligheid vragen, wordt dat uitgelegd als afwezigheid
van criminaliteit. Maar het gaat minstens ook om maatschappelijke
geborgenheid. Om het feit gezien, gehoord, herkend en
erkend worden. Daar zit dan ook de helft van de oplossing.’
Wat betekent dit voor het handelingsperspectief van de
overheid?
‘De overheid moet de focus van het veiligheidsbeleid verbreden.
Dat betekent niet alleen criminaliteit en overlast bestrijden, maar
ook aandacht besteden aan veiligheidsbeleving en het winnen
van vertrouwen. Je zou kunnen zeggen dat de aandacht verbreed
moet worden van de ene V van Veiligheid naar vier V’s: veiligheid,
veiligheidsbeleving, vertrouwen en vrijheidsbeleving. Waarbij het
vooral gaat om de onderlinge balans. Die is op dit moment zoek.’
Moet de overheid beter met de bevolking communiceren?
‘De overheid moet zich de werking van symbolische communicatie
in de veiligheid en de veiligheidszorg realiseren. Onze
percepties en emoties rond veiligheid worden sterk beïnvloed
door symbolen. Heel specifieke gebeurtenissen geven ons als
het ware de boodschap dat de morele, sociale of fysieke orde in
onze omgeving in het geding is. De Engelsen noemen dat signal
crimes, signal events en signal disorders. Hier moeten acties,
gedragingen en uitingen tegenover worden gezet: contrasignalen
(control signals) in de vorm van waarneembare regulerende
en geloofwaardige acties. Burgers moeten zich (h)erkend en
bevestigd weten (conformation signals). Ten slotte moet de
overheid ook signalen afgeven waarmee medeleven tot uiting
komt (compassion signals). Gedrieën vormen deze drie c’s het
primaire instrumentarium van effectieve public reassurance.
Dat geldt zowel voor veiligheid als voor crisisbeheersing. Als
verantwoordelijken in die gevallen even aan de drie c’s denken,
dan wordt crisisbeheersing een stuk gemakkelijker. Als dat goed
gebeurt, kunnen slechte boodschappen heel goed worden overgebracht.
Noem eens voorbeelden?
‘Toen de tsunami losbarstte, bleef de toenmalige minister Remkes
heerlijk in zijn vakantiehuisje zitten, terwijl iets verderop
honderden zo niet duizenden slachtoffers vielen. Heel Nederland
was in rep en roer. Waarom? Het medeleven, het compassion
signal bleef uit. De burgemeester van Pijnacker was er niet toen
op Koninginnedag rellen uitbraken in zijn dorp. Later zei hij dat
het zijn grootste fout is geweest om geen medeleven te hebben
betoond bij de mensen die bij de rellen betrokken waren. Hij had
geen compassie getoond. Er zijn ook goede voorbeelden. Bij de
presentatie van het Nationaal Plan Veiligheid zei minister Ter Horst
dat in geval van een grote ramp de overheid niet in staat zou zijn
om iedereen ogenblikkelijk te helpen. Iedereen moet in dat geval
de eerste dagen voor zichzelf kunnen zorgen. Tot voor kort werd
ons dat verteld via campagnes. Nu voelden burgers zich uiterst
realistisch aangesproken.’
De overheid heeft dus nog wat te winnen?
‘De overheid heeft heel wat te winnen op de manier waarop ze
haar publiek leiderschap rond veiligheid vorm geeft. Allereerst
lijkt het wel alsof angst voor criminaliteit breder verbreid is onder
bestuurders en beleidsmakers dan onder de bevolking. In het politiek-
bestuurlijke debat leidt dat tot reacties op alles wat onze veiligheid
maar enigszins zou kunnen bedreigen. Dat werd onlangs
nog eens treffend ADHD-bestuur genoemd. Maar daarmee werk
je onrust rond onveiligheid alleen maar verder in de hand. Een
tweede punt is dat het gat tussen woord en daad in de veiligheidszorg
zo langzamerhand te groot is geworden, tussen de politiek-bestuurlijke
realiteit en de realiteit van de uitvoering. Dat gat
is er altijd geweest, maar nu is het zo groot geworden dat het de
geloofwaardigheid teveel begint te schaden. En dus afbreuk doet
aan het vertrouwen. Ten slotte valt voor de overheid veel te winnen
met voorbeeldgedrag. Straal je in de veiligheidszorg eigenlijk
zelf de waarden wel uit die je zegt te willen beschermen? De
Nationale Ombudsman waarschuwde er onlangs nog voor dat de
burger voor de overheid van subject tot object is geworden. Hier
door voelt de burger zich nogal eens onbehoorlijk en respectloos
behandeld. En waarmee het moreel gezag van diezelfde overheid
uiteindelijk ondergraven wordt. Leef dus zelf het gedrag voor dat
je in de samenleving wilt stimuleren. Dat geeft je een veel krachtiger,
geloofwaardiger positie. En het zal een autonoom effect op
de veiligheidbeleving hebben.’
Tot slot: hoe wint de overheid het publieke vertrouwen?
‘Het centrale thema is rust. Op dit moment zet een gebrek aan
in- en overzicht, rust, reflectie en zorgvuldigheid het publieke
vertrouwen in veiligheid en veiligheidszorg onder druk. Ik pleit
dan ook voor slow safety, veiligheidsbeleid met net even wat
meer onderbouwing, kwaliteit, diepgang, ontwikkeld met net
even wat meer rust. Dat zal zowel de effectiviteit als de geloof
waardigheid van het veiligheidsbeleid sterk ten goede komen.
Het publiek vertrouwen in veiligheid en veiligheidszorg zal daar
door versterken.’
